Varda el testo de Ecrise

__HIDDENCAT__

[[Imàjine:Solar eclipse 1999 4.jpg|miniatura|Ecrise sołare del [[1999]]. L'ałon lumenante da torno al disco sołare ecrisà el ze ła [[corona sołare]].]]
[[Imàjine:Animation binaire eclipses 1.gif|miniatura|Ezénpio de ecrise de na steła binària]]
L{{'}}'''ecrise''', ła ze un avegnimento [[òtega|òtego]]-[[astronomia|astronòmego]] che el se ga co un calsìase [[corpo sełeste]], cofà un [[pianeta]] o un [[Satełite naturałe|satełite]], i se interpone intrà na fonte de [[luze]], par ezénpio na steła o un corpo che el lùzega de luze refletesta, co uno dei do corpi sełesti soracitai. El secondo corpo par tanto, el entra inte el cono d'[[onbria]] o de [[penonbria]] del primo.

In [[astronomia]] el vien zeneregamente doparà anca el tèrmeno "[[ocultasion]]", siben che st'ùltemo tèrmine el vegna doparà perlopiù co se parla de stełe o pianeti pì lontani da ła Tera. Sensa de altre spesifegasion de fato, łe ecrise łe ze, de sòłito, referie al sistema [[Sołe]]-[[Tera]]-[[Luna]].

== Etemołozia ==
La paroła "ecrise" ła deriva dal [[léngua grega|grego]] ἔκ (ek), prepozision che signìfega "da" (moto da liogo), e λείπειν, (leipein), che signìfega "lontanarse" o sia "scóndarse", "farse invedìbiłe".

==Onbria, Antonbria e Penonbria==
La rejon de l'onbria de ła Terra inte na eclise sołare o lunare ła se divide in trè parte che łe ze łe seventi:<ref name=glossary>{{ref-web |cognom=Espenak |nom=Fred |data=21 de setembre de 2007 |url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEhelp/SEglossary.html |títol=Glossary of Solar Eclipse Terms |editor=NASA |consulta=28-02-2008 |urlarxiu=https://archive.is/7lGB |dataarxiu=2012-12-13 |arxiuurl=https://web.archive.org/web/20080224074526/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEhelp/SEglossary.html |arxiudata=2008-02-24}}</ref>
* L''''onbria''', andove ła luna ła cuerze totalmente el sołe (concretamente ła so fotosfera)
* L''''antonbria''',andove che se estende pì in là de ła ponta de l'onbria, andove ła Luna ła ze davanti del sołe parò ła ze masa picenina par cuèrzarlo.
* La '''penonbria''', andove che ła Luna ła ze solché in parte davanti al sołe.

Sti tèrmani i połe vegner doparai anałogamente par altre eclise, cofà par ezénpio ła antonbria de Deimos co ła traersa el Sołe so [[Marte]].
Partindo da sti tèrmani se połe definir altre clasifegasion. Na eclise totałe ła se ga co l'oservatore el ze inte l'onbria, na eclise anułare co el oservatore el ze inte ła antonbria e co el se trova inte ła penonbria se parla de ecrise parsiałe o eclrise de parte.

Par i corpi sfèreghi, co l'ojeto che sconde el ze pì ceo de ła steła, ła lonzitùdene (''L'') de l'onbria a forma de cono de l'onbria ła ze data par:

:<math>L\ =\ \frac{r \cdot R_o}{R_s - R_o}</math>

''R<sub>s</sub>'' el ze el rajo de ła steła, ''R<sub>o</sub>'' el rajo de l'ojeto che sconde e ''r'' ła ze ła distansa intr ła steła e l'ojeto che sconde. Par ła [[Terra]], ''L''  el ze de mèdia 1,384{{sup|6}} [[chilòmetri|km]], che el ze tanto pì grando che el [[semiase major]] de ła Luna de 3,844{{sup|5}} km. Par tanto el cono de l'onbria de la Tera el połe cuerzar totalmente ła Luna inte na [[ecrise lunare]].<ref>{{ref-llibre
 | nom=Robin M. | cognom=Green | any=1985
 | títol=Spherical Astronomy | editorial=Oxford University Press
 | isbn=0521317797}}</ref> Se l'ojeto che sconde el ga atmosfera, tutavia, na parte del sbreluzeghio de ła steła el połe vegner [[refrasion|rifletesto]] inte el volume de l'onbria. Se ghese da capitar, par ezénpio inte na escrise de ła Luna da parte de ła Tera, ła Luna ła sarà un fià iłumenada.

== Ecrise inte el sistema Sole-Tera-Luna ==
[[Imàjine:Solar annular eclipse of January 15, 2010 in Jinan,Republic of China.JPG|miniatura|upright=1.6|Ecrise solare anulare in Cina el 15 de zenaro 2010]]
Le ecrise pì tìpeghe łe ze cuełe referie al sistema Sołe-Tera-Luna. Ste cuà łe se ga solché in cuei determinai momenti inte el cuało i trè corpi celesti i ze inpiniamente inlineai. Tuta-via, el [[Pian (zeometria)|pian]] inte el cuało se poza l'[[òrbita]] del [[moto de revolusion]] de ła [[Luna]] datorno a ła [[Tera]] el ze inclinà de sirca 5° 9' respeto a cueło de l'[[eclìtega]] (pian inte el cuało se poza l'òrbita de revolusion de ła Tera da torno al Sole). Se i do piani i coinsidese totalmente in ogni [[meze sinòdego|meze lunare]], se garia na ecrise de Sole in corispondensa del [[Luna nova (astronomia)|novilùnio]] e una de Luna in corispondensa del [[plenilùnio]]. Ponesto che invese i piani no i coinside, ła condision de novilùnio o de plenilùnio no ła ze sufisente par determinar un'ecrise; sta cuà ła se ga solché co che i trè corpi i ze arenti de ła linea de intersesion dei do piani de revolusion ([[Ase nodałe|lìnea dei gropi]]). De fato el se verìfega pì raramente, co na frecuensa de 4 o 5 evegnense ogni ano.<ref>[http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/eclipse.html NASA-JPL] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080311101543/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/eclipse.html |data=11 de marso 2008}}</ref>.

Le ecrise inte el sistema Sołe-Tera-Luna łe se distingono in:
* [[Ecrise lunare]]: Se ła Luna ła se cata in [[Opozision (astronomia)|opozision]], o sia inte ła faze de plenilùnio, finmente che ła traversa un gropo se ga un'ecrise de Luna parché ła Luna ła pasa inte el cono d'[[onbria]] creà da ła Tera. Ponesto che i do corpi i continua móverse respeto al Sole, ła durada de l'oscuramento ła dipende dal [[tenpo]] inpiegà da ła Luna a percórar tuta ła parte de spàsio in onbria. Durante sto intervało de tenpo se ga un'ecrise totałe che ła połe durar fin a 100 [[minuti]]. Co ła Luna no ła se cata de precizion inte ła pozision de gropo, ła entra solché in parte inte ła zona d'onbria; in sto cazo se garà na ecrise de parte. Co ła Luna ła traversa el cono de [[penonbria]], se garà un'[[ecrise de penonbria]]. Le ecrise de Luna ła połe èsar vedesta da calsiasi posto de ła [[superfise terestre]] andove ła Luna ła sìpia inte el sora de l'orizonte.
* [[Ecrise sołare]]: Co ła Luna ła pasa traerso un gropo co el ze in [[Conzonsion (astronomia)|conzonsion]] (novilùnio), ła projeta un cono d'onbria so ła superfise terestre dando cusita in èsar na ecrise de Sole. Durante un'ecrise solare ła Luna ła cuerze totalmente el Sole (''ecrise totale'') o partemente (''ecrise partiałe''). Dal momento che el Sole el ze sirca 400 volte pì grando de ła Luna, ma el ze anca sirca 400 volte pì lontan da ła Tera, el cono d'onbria fazesto da ła Luna el połe rivare a ła superfise terestre e oscurar ła vizion del disco sołare, anca se el tuto el dura par curti tenpi e solché in zone limitae. L'entità del fenòmano dipende da łe majori o menori distanse Tera-Sołe e Tera-Luna. Se ła Luna ła ze inte ła pozision de màsima de arentanìa da ła Tera ([[perièlio]]) e contenporaneamente ła Tera ła ze inte ła màsima distansa dal Sole ([[afèlio]]), el cono d'onbria de ła Luna el ze de ła màsima grandesa e el disco sołare el aparise inte łe so dimension menori ([[Dimension aparente|dimension]] d'aparensa in cuanto łe dipende da ła distansa): in ste condision se ga un'ecrise totałe che ła intaresa àree precize e picenine de ła superfise terestre. Inte łe zone sircostanti, andove vien projetà el disco de penonbria, se ga un{{'}}''ecrise de parte''. Inte ła situasion contrària, Luna in [[Apozeo (astronomia)|apozeo]] e Tera in [[perièlio]], el cono d'onbria che vien produzesto da ła Luna el ze menor e ła mezura del disco d'aparensa del Sole el ze majore; in sto cazo so ła superfise terestre el se projetarà el cono de penonbria, mentre che el cono d'onbria no el tocarà ła superfise terestre, se parla par tanto de ''ecrise solare anułare''. La durada de łe ecrise totałi łe ze de 7 minuti e mezo, fin rivar a chełe lunari che ła ze de 12 minuti. Ghe ze par de pì na ùltema sorte de ecrise solari, gavente l'efeto conbinà de ecrise totałe in racuanti lioghi de ła Tera e anulare in altri; sto tipo de avegnimento el ze denomenà ''ecrise ìbrida''.

== Calendàrio de łe ecrise==
=== Ùlteme ecrise sołari ===
* 1º de lujo 2011 – Parsiałe 
*25 de novenbre 2011 – Parsiałe 
* 20 de majo 2012 – Anulare [[Stati Unii]], [[Mèsego]], [[Osèano Pasìfego]] e [[Àzia Orientale]]
* 13 de novenbre [[2012]] – Totale – [[Austràlia]]
* 13 de apriłe [[2013]] – Anulare – [[Cànada]]
* 3 de novenbre [[2013]] - Ibrida - Amèrica Orientale, [[Eoropa meridionałe|Eoropa Meridionale]], [[Africa sentrałe|Àfrica Sentrale]]
* 29 de apriłe [[2014]] - Anulare - [[Àzia del Sud]], [[Austràlia]], [[Antartide]]
* 23 de otobre [[2014]] - Parsiałe - [[Amèrica del Nord]], [[Osèano Pasìfego]] del Nord
* 20 de marso [[2015]] - Totale - vedìbiłe cofà Parsiałe in [[Italia]]
* 9 de marso 2016 - totale - Sumatra, Borneo
* 21 de agosto 2017 - totale - [[Amèrica del Nord|Amèrica setentrionale]], [[Amèrica del Sud|Amèrica meridionale]]
* 1º de setenbre 2016 - anulare - Àfrica
* 9 de marso 2016 - Sumatra, Borneo
* 26 de febraro 2017 -anulare - Àfrica, Antartide, [[Amèrica del Sud|Amèrica meridionale]]
* 15 de febraro 2018 Parsiałe - Antartide, [[Amèrica del Sud|Amèrica meridionale]]
* 13 de lujo 2018 - Parsiałe - Austràlia
* 11 de agosto 2018 - Parsiałe - Eoropa, Àzia
* 6 de zenaro 2019 - Parsiałe - Àzia
* 2 de lujo 2019 - totale - Sud Amèrica
* 26 de disenbre 2019 - anulare - Àzia, Austràlia
* 21 de zugno 2020 - anulare - Àfrica, Eoropa, Àzia
* 14 de disenbre 2020 - totale - Sud Amèrica
*26 de majo 2021 - Parsiałe - Sud Amèrica

==== Ecrise solari future ====
* 16 de apriłe 2022 - anulare - Nord Amèrica, Eoropa, Àzia
* 25 de otobre 2022 - Parsiałe - Eoropa, Àfrica, Àzia
* 20 de apriłe 2023 - anulare - Àzia, Austràlia
* 14 de otobre 2023 - anulare - Nord e Sud Amèrica
* 8 de apriłe 2024 - totale - Nord Amèrica
* 2 de otobre 2024 - anulare - Sud Amèrica
* 29 de marso 2025 - Parsiałe - Àfrica, Eoropa
* 12 de agosto [[2026]] - totale - vedìbiłe dal vèneto solché parsialmente

=== Ùlteme ecrise lunari ===
* 15 de zugno [[2011]] – totale, e vedìbiłe da dal vèneto
* 10 de disenbre [[2011]] – totale
* 4 de zugno [[2012]] – Parsiałe, no vedìbiłe dal vèneto
* 19 de otobre [[2013]] - Parsiałe (penonbrałe), vedìbiłe dal vèneto
* 15 de apriłe [[2014]] - totale, no vedìbiłe da l'Italia
* 4 de apriłe [[2015]] - totale, no vedìbiłe dal vèneto
* 28 de setenbre [[2015]] - totale, vedìbiłe dal vèneto
* 27 de lujo [[2018]] – totale de penonbria
* 16 de lujo [[2019]] - Parsiałe, vedìbiłe dal vèneto
* 30 Novenbre 2020, Parsiałe de penonbria, no vedìbiłe dal vèneto<ref>{{Cita web|url=https://www.astronomitaly.com/blog/ecco-mese-per-mese-principali-eventi-astronomici-del-2020|titolo=principali eventi astronomici del 2020|accesso=15 agosto}}</ref>
* 26 de majo 2021, totale, no vedìbiłe dal vèneto<ref>{{Cita web|url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/LEplot/LEplot2001/LE2021May26T.pdf|titolo=eclipse may 26 2021|lingua=en}}</ref>

==== Ecrise  lunari future ====
* 19 de novenbre 2021 Parsiałe, vedìbiłe in penonbria in vèneto<ref>{{Cita web|url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/LEplot/LEplot2001/LE2021Nov19P.pdf|titolo=eclipse 2021 19 nov|editore=|lingua=en}}</ref>
== Notasion ==
<references/>

==Altri projeti==
{{Interprojeto}}

== Linganbi foresti ==
{{linganbi foresti}}

{{controło de autorità}}

[[Categoria:Astronomia]]